Etiket: yeşil dönüşüm

COP31 VE YEŞİL DÖNÜŞÜM


Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (The United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC); esas olarak atmosferdeki sera gazlarının artışını sınırlayarak iklim değişikliklerinin yarattığı sorunlarla mücadele etmek amacıyla, 1992 yılında 154 devlet tarafından imzalanmış ve 1994 yılında yürürlüğe girmiştir. 197 devlet ve Avrupa Birliği, Sözleşmenin akit taraflarıdır.  

Tüm akit tarafların temsil edildiği ve COP olarak İngilizce kısaltması ile bilinen “Taraflar Konferansı (Conference of the Parties)”, Sözleşmenin en üst karar alma organıdır. COP sekretaryasının merkezi Almanya’nın Bonn şehri olup COP Başkanlığı, BM tarafından tanınan beş bölge (Afrika, Asya – Pasifik, Latin Amerika ve Karayipler, Orta ve Doğu Avrupa, Batı Avrupa ve diğerleri) arasında dönüşümlü olarak yapılır.

İlki 1995 yılında Berlin’de yapılan COP zirveleri, aksi kararlaştırılmadıkça her yıl düzenlenir. Zirvelerin ev sahipliği, bu konuda teklifte bulunan akit tarafa aittir.

2015 yılında gerçekleşen COP21 Zirvesinde imzalanan Paris Anlaşması ile, küresel ortalama sıcaklık artışını, sanayi öncesi döneme kıyasla 1,50C ile sınırlandıracak “kritik eşik” belirlenmesi, önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir. Çünkü kaynaklarımıza göre bu iklim politikası, fosil yakıt (petrol, kömür) kullanımının tedricen azaltılıp yenilenebilir enerjiye yönelmeyi gerektirmektedir.

Bu yıl, 9 – 20 Kasım tarihleri arasında Antalya’da ev sahipliğini yaptığımız COP31 Zirvesinin, 11 Kasım tarihinde gerçekleşen bir oturumunda, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı – WIPO, “WIPO Yeşil Teknoloji Kitabı”nın beşinci baskısının tanıtımını yapmıştır. 

“İklimden Etkilenen Ekosistemleri Yenilemeye Yönelik Çözümler” isimli kitabın metodolojisi; küresel ekosistemleri etkileyen her baskı noktası yerine, iklim değişikliği tarafından doğrudan veya güçlü bir şekilde etkilenen noktalarda, yenilikçi teknolojilerin çözüm sunduğu ekosistem gerilemesinin başlıca biçimlerine odaklanmaktadır. Bu teknolojilerin birçoğu aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin korunması, kirliliğin azaltılması ve daha geniş anlamda sürdürülebilir kaynak yönetimi için de fayda sağlamaktadır.

Kara, okyanus, tatlı su ve kriyosfer olmak üzere dört ekosistem ekseninde gruplandırılan ve kamuya açık materyallere dayanan kitapta, çok sayıda inovasyon örneklerine ve teknoloji koleksiyonlarına yer verilmiştir. Teknoloji koleksiyonları; bir süredir piyasada olup iyice test edilmiş olan “kanıtlanmış teknolojiler (proven technologies)”; piyasada mevcut olmalarına rağmen nispeten yeni olan “sınır teknolojileri (frontier technologies)” ve piyasada kullanıma yakın olup hala geliştirme aşamasında bulunan “ufuk teknolojileri (horizon technologies)” şeklinde üç gruba ayrılarak ele alınmıştır.

“WIPO Sekretaryası, orijinal içeriğin dönüştürülmesi veya çevrilmesiyle ilgili olarak hiçbir yükümlülük veya sorumluluk kabul etmez.” yasal uyarısıyla yayımlanan bu kitapta, bizim ilgimizi en çok çeken örnekleri derleyerek aşağıda özetlemeye çalıştık.

A- Ekosistem Restorasyonu:

İklim değişiklikleri şiddetini giderek artırırken, meydana getirdikleri hasarın maliyeti de artmaktadır. Örneğin toprak bozulması, çölleşme ve kuraklıktan kaynaklanan hasarın toplam maliyeti yılda en az 878 milyar USD’ye ulaşmaktadır. Ekosistemlerin gerilemesi sadece biyolojik çeşitlilik sorunu yaratmamakta, aynı zamanda birçok insan için gıda güvenliği, geçim kaynakları, su güvenliği, sağlık ve ekonomik dayanıklılık açısından da ciddi bir engel teşkil etmektedir. Küresel ölçekte yıllık yaklaşık 50 trilyon USD tutarındaki ekonomik faaliyetin, doğal ekosistemlere ve ekosistemlerin sağladıkları hizmetlere orta veya yüksek derecede bağımlı olduğu tahmin edilmektedir. Bu sebeple bozulmuş ekosistemlerin restorasyonları, küresel bir öncelik haline gelmiş olup çevresel, sosyal ve ekonomik bir yatırım olarak kabul edilmektedir. 2030 yılına kadar, 350 milyon hektar bozulmuş kara ve su sisteminin restorasyonunun, 9 trilyon USD değerinde ekosistem hizmeti yaratacağı ve atmosferden 13 ila 26 gigaton sera gazını uzaklaştıracağı tahmin edilmektedir. Bu müdahalelerin ekonomik faydasının yatırım maliyetinin 9 katı olacağı, hareketsizliğin maliyetinin ise restorasyonun maliyetinin 3 katı olacağı tahmin edilmektedir.

Ekosistem restorasyonlarının temel prensipleri aşağıdaki gibidir.

  • Hasar görmüş ekosistemlerin geri kazandırılmasının ve iyileştirilmesinin yanı sıra bozulmadan kalan ekosistemleri korumak.
  • Ağaç dikimi gibi aktif veya baskıları ortadan kaldırarak iyileşme süreçlerinin doğal olarak gerçekleşmesine izin veren pasif yaklaşımlar içermek.

B- Kara Bazlı Sistemler:

Küresel kara ekosistemleri, dünyanın biyolojik çeşitliliğinin büyük bir kısmının ev sahibidir.  Kara; insan, ekonomi ve iklim sistemlerinde merkezi bir rol oynarken sera gazlarının hem kaynağı hem de yutağıdır.  İnsan kullanımı buzsuz kara yüzeyinin yaklaşık %70’ini doğrudan etkilerken, karasal ekosistemler son 10 yılda, insandan kaynaklanan karbon emisyonlarının yaklaşık %30’unu absorbe etmiştir.

a- Mikorizal mantar – Yer altında haritalandırılmış yeni bir dünya: Çoğu zaman göz ardı edilen mikorizal mantarlar; biyoçeşitlilik, toprak sağlığı ve iklimi birbirine bağlamada önemli bir rol oynarlar. Besin akışını düzenleyen önemli miktarda karbon (yılda yaklaşık 13 milyar ton CO2) depolanmasını sağlayan yeraltı ağları olarak işlev görürler. Dolayısıyla bu ağlardaki bozulmalar ekosistem bozulmasını hızlandırabilir ve karbon depolama kapasitesini zayıflatabilir.

Yeraltı Ağlarını Koruma Derneği – SPUN (Society for the Protection of Underground Networks) tarafından gerçekleştirilen yeni yüksek çözünürlüklü haritalandırma; küresel mikorizal biyoçeşitlilik dağılımının, bitki çeşitliliğinden ziyade, özellikle iklim olmak üzere çevresel faktörlerden güçlü bir şekilde etkilendiğini göstermektedir.

Örneğin, daha yüksek sıcaklıklar ve daha yüksek buharlaşma, arbuskuler (küçük ağaç şeklinde olan) mikorizal mantar çeşitliliğini artırma eğilimindeyken, ektomikorizal (karşılıklı faydaya dayalı simbiyotik yaşam biçimi) çeşitliliğini azaltır. Bu durum iklim değişikliğinin, ekosistemler genelinde mantar topluluklarını farklı yönlere doğru kaydıracağı anlamına gelir.

Toprak altındaki önemli biyoçeşitlilik noktalarının toprak üstü bitki zenginliğiyle genellikle örtüşmemesi, mevcut koruma stratejilerinin başta gelen kör noktasıdır. Önemli mikorizal çeşitlilik noktalarının %90’ından fazlasının korunmasız olması ise; toprak biyoçeşitliliğini restorasyon, koruma ve iklim çerçevelerine entegre etme ihtiyacının altını çizmektedir.

b- İnovasyon örnekleri:

  • Arazi ıslahında büyük etki yaratan küçük uydular: Suudi Arabistan’daki Kral Abdullah Bilim ve Teknoloji Üniversitesi – KAUST (King Abdullah University of Science and Technology) ve Spire Global ile ortaklaşa geliştirilen KAUST CubeSat, üç yıllık görev süresi boyunca ekosistem izleme amacıyla yüksek çözünürlüklü Dünya gözlem verilerini toplamak üzere tasarlanmış 6U’luk (1U birimli 6 adet uydunun birleşmesiyle oluşan küp uydu) araştırma uydusudur. Uydu; bitki örtüsü sağlığını, toprak koşullarını ve toprak nemi gibi çevresel değişkenleri yapay zekâ sayesinde hızlıca analiz ederek, geleneksel görüntülemeden daha kapsamlı bir ekosistem sağlığı resmi sunmaktadır.
  • Yerli bitkilerin restorasyonu için sınır teknolojisi çözümü: Squiirrel, tohum toplamak ve tedarik etmek için özel olarak tasarlanmış bir mobil uygulama ve dijital pazar yeridir. Tohumlar toplanırken ayrıntılı ve GPS doğrulamalı verilerin (konum, tür, fotoğraflar vb.) yakalanmasına ve saklanmasına olanak tanır. Böylelikle, genellikle QR kodları aracılığıyla tohum ekosistemi genelinde veri doğruluğunu, izlenebilirliği ve karar verme süreçlerini geliştirir.

C- Okyanus Ekosistemi:

Okyanuslar sera gazlarının hapsettiği aşırı ısının %90’ından fazlasını ve insan faaliyetlerinden kaynaklanan karbondioksitin yaklaşık dörtte birini emerek, küresel ısınmanın en ağır etkilerine karşı en güçlü savunma sistemleridir. Ancak iklim değişikliğinin ısınma, asitlenme ve dolaşım bozulması konularında yarattığı stres faktörleri, deniz ekosistemlerini tehdit etmektedir.

a- Okyanus sensörlerine dönüştürülen balinalar: Güney Afrika’daki Pretoria Üniversitesi merkezli Memeli Araştırma Enstitüsü – MRI (Mammal Research Institute), 2021 yılında uydu bağlantılı telemetri etiketleri yerleştirdikleri güney balinalarının, Güney Okyanusu’ndaki göç rotalarını, beslenme alanlarını ve iklimden kaynaklanan değişikliklere verdikleri tepkileri izlemektedir. Daha yakın zamanda yerleştirilen iletkenlik-sıcaklık-derinlik etiketleri vasıtasıyla da, balina hareketlerini izlemenin yanı sıra su sıcaklığı, tuzluluk ve dalış derinliği hakkında veri toplanmaktadır. Böylelikle gemiler veya sabit aletler kullanılarak izlenmesi zor ve maliyetli olan uzak bölgelerin gözlemlenmesi de kolaylaşmıştır.  

b- İnovasyon örnekleri:

  • Mercan resiflerinin gerçek zamanlı izleme sistemleri ile korunması: Huawei’nin TECH4ALL girişimi kapsamında Çinli ve Mauritiuslu ortaklar, su altı mercan fidanlıklarının sürekli ve gerçek zamanlı izlenmesini sağlayan dijital olarak bağlantılı bir mercan restorasyon sistemi hayata geçirmiştir. Farklı derinlik kademelerinde konuşlandırılan izleme ekipmanları güneş enerjisiyle çalışmakta; görüntüler ve sensör verileri, 4G/5G bağlantısı üzerinden bir bulut platformuna iletilerek gerçek zamanlı olarak işlenip analiz edilmektedir. 2020 yılında başlayan proje sayesinde, 25.000’den fazla mercan parçası çoğaltılarak, Mauritius’un en önemli biyolojik çeşitliliğe sahip Pointe-aux-Feuilles bölgesindeki bozulmuş resif sistemlerinden biri restore edilmiştir.
  • Asitlenmeye karşı mücadelede deniz yosunu çiftlikleri: Bangs Island Mussels adlı deniz çiftliği, her yıl yüz binlerce kilo kabuklu deniz ürünü ve deniz yosunu üretmektedir. Çiftlik, küresel ortalamadan 3 kat daha hızlı ısınan ve özellikle okyanus asitlenmesine karşı savunmasız olan Kuzey Amerika’nın doğu kıyısında yer alan Maine Körfezi’ndedir. Isınma ve asitlenme, deniz canlılarının kabuk gelişimini olumsuz etkileyerek, yıllık 85-100 milyon USD geliri olan sektörü tehdit etmektedir. Bigelow Okyanus Bilimleri Laboratuvarı ve Colby Koleji ile 2015 yılında başlatılan bilimsel çalışmada, deniz yosunu içinde büyüyen midyelerin daha kalın kabuklara sahip olduklarını tespit edilmiştir. Bu tespit üzerine çiftlik, entegre çoklu trofik su ürünleri yetiştiriciliği yöntemiyle midyelerin yanı sıra deniz yosunu da yetiştirerek bir ekosistem oluşturmuştur. Elde ettiği deniz yosununu ise, fermente gıda ve diğer ürünler için yerel işleyicilere satmaktadır.

D- Tatlı Su:

Dünya yüzeyinin %1’inden daha azını kaplayan tatlı su ekosistemleri, hayvan türlerinin %10’una ev sahipliği yapmaktadır.  Uzun zamandır baskı altında olan tatlı su sulak alanlarının, sanayi öncesi döneme göre beşte birinden azı kalmış ve 2050 yılına kadar onda birine düşmesi beklenmektedir. Bu durum, Uluslararası Doğa Koruma Birliğinin Kırmızı Listesine dâhil edilmesi değerlendirilen 298.500 tatlı su türünden %27’sinin yok olma tehdidi altında olduğuna işaret etmektedir.  

a- İnovasyon örnekleri:

  • Turba (torf) alanların restorasyonu: Restore Carbon™, yeraltı suyu seviyesinin altına bitki biyokütlesi yerleştirmeyi içeren patentli bir turba karbon giderme yaklaşımı geliştirerek, düşük oksijen koşullarında ayrışmayı sınırlamış ve uzun vadeli karbon depolamasını sağlamıştır. Ufuk teknolojileri kapsamında olan bu yöntemle, bir taraftan turba alanlarının restorasyonuna katkıda bulunulurken, diğer taraftan da toprak çökmesini azaltmaya ve toprak stabilitesini iyileştirmeye yardımcı olunabileceği ifade edilmektedir.
  • Mekânsal yağış-akış simülatörü: Fransız teknoloji şirketi olan Tenevia tarafından geliştirilen HydroCore®; bir havza boyunca akışı modelleyen, akarsu koşullarını tahmin eden ve sel tahminini, su kaynakları yönetimini ve hidroelektrik planlamasını destekleyen mekânsal bir yağış-akış simülatörüdür. Kanıtlanmış teknoloji ürünü olan simülatör; kurak ve yağışlı dönemlerin öngörülerek müdahalelerin planlanmasına; restorasyon çalışmaları, kunduz barajları, yeniden ağaçlandırma gibi değişikliklerin akış rejimlerini nasıl etkilediğinin değerlendirilmesine; bitki örtüsü, sucul yaşam alanı ve sediment taşınımı için su kaynakları planlaması yapılmasına olanak tanır.
  • Yapay sulak alan ile su kalitesinin artırılması ve biyoçeşitliliğin restorasyonu: Çin Enerji İnşaat Ekolojik Çevre Grubu Şirketi; ön çökeltme ekolojik havuzlarını, yüzey altı akışlı sulak alanları ve su bitkisi havuzlarını, sulak alan tıkanmasını önleme ve su bitki örtüsünü restore etme teknolojileriyle desteklenen, doğal bir kademeli arıtma tasarımında birleştirerek “su kalitesini iyileştirirken aynı zamanda tatlı su ekosistemlerini restore etmek için entegre bir yapay sulak alan teknolojisi” geliştirmiştir. Fuhe Nehri Halici Sulak Alanı gibi projelerde uygulanan teknoloji, kimyasal oksijen ihtiyacını %41, amonyak azotunu %76 ve toplam fosforu %54 oranında azaltırken, arıtılmış suyun %99’u yüzey suyu standartlarını karşılamıştır. Proje; su arıtmanın yanı sıra bölgesel ekolojik koşulları iyileştirmiş; daha istikrarlı bitki ve kuş toplulukları, sulak alan habitat kalitesinin artması ve sulak alan biyokütlesinin bir kaynak olarak geri kazanılmasını sağlamıştır. Ayrıca, yılda yaklaşık 12.540 ton CO2’i sabitleyerek iklimsel fayda da sağlamıştır.
  • Gelişmiş ankraj sistemine sahip tam yüzer fotovoltaik sistemler: Hindistan Teknoloji Enstitüsü Guwahati bünyesinde kurulan Quant Solar şirketi; rezervuar, baraj ve endüstriyel havuz gibi iç su kütleleri için özel olarak tasarlanmış, patentli yüzer platformlar geliştirmektedir. Sınır teknoloji olarak üretilen bu ürünler, suyun paneller üzerindeki soğutma etkisiyle yüksek verimli yenilenebilir enerji üreten ve aynı zamanda yüzey buharlaşmasını önemli ölçüde azaltarak ve zararlı alg büyümesini sınırlayarak kritik su kaynaklarını koruyan çift amaçlı bir çözüm olarak sunulmaktadır.

E- Kriyosfer:

Kriyosfer; buzullar, buz tabakaları, kar, donmuş toprak, mevsimsel olarak donan zemin, göl ve nehir buzları, buz rafları, buzdağları ve deniz buzu dâhil olmak üzere Dünya’nın donmuş suyu olup “buz küresi” olarak da adlandırılmaktadır. Kriyosfer; iklimi düzenlemede, tatlı su depolamada, deniz seviyesini etkilemede ve manzaraları şekillendirmede hayati bir rol oynamaktadır.

Dünya sisteminin iklime en duyarlı bileşenlerinden olan dağlık ve kutup bölgeleri, sıcaklıktaki en küçük değişikliklerden bile hızla etkilendiklerinden, ekosistemler ve hidrolojik sistemleri korumak için kriyosferin korunması kritik öneme sahiptir.

a- Buzulların erimesini yavaşlatan buz örtüsü: İsviçre Alpleri’nde ve İtalya’daki Presena Buzulu’nda her yaz 110.000 m3 buzu kaplayan 300’den fazla jeotekstil örtü serilerek yürütülen çalışmalar, buzun yansıtıcılığının %50’den fazla artırabileceğini göstermektedir. Ancak yerel bazda başarılı sonuç veren bu yaklaşımın, ekonomik ve pratik olarak pek mümkün olmaması nedeniyle, finansal veya turistik değeri olan alanlarda ve kritik tatlı su rezervuarı görevi gören buzulların korunmasında uygulanabilir nitelikte olduğu değerlendirilmektedir.

b- Svalbard Dijital İkizi: Avrupa Uzay Ajansı Dijital İkiz Dünya (European Space Agency Digital Twin Earth) programı kapsamında geliştirilen SvalbardDT dijital ikizi; açık kaynaklı uydu Dünya Gözlem verileri ve fizik tabanlı modeller kullanarak Svalbard’ın kriyosferinin dijital bir ikizini oluşturmayı amaçlamaktadır. 21. yüzyıl boyunca kar örtüsünü, buzul kütle dengesini ve deniz buzu dinamiklerini 3 boyutlu olarak yakalayacak ve kendi kendine öğrenen bir mekânsal-zamansal (spatio-temporal) yapay zekâ modeline veri sağlayacaktır. Böylelikle aşırı hava koşullarının etkileri analiz edilecek ve ayrıca kara ve deniz navigasyonu desteklenecektir. 2023 yılında açıklan teklif çağrısına, ülke çapında yaklaşık 80 başvurunun yapılması, konuya olan ilgiyi göstermektedir.   

Burada bir parantez açarak Svalbard hakkında kısa ancak ilgimizi çeken bazı bilgileri de paylaşmak istiyoruz. Svalbard; Kuzey Kutbu’na yaklaşık 1.000 km mesafede yer alan Norveç’e bağlı bir takımadadır. Kuzey Buz Denizi’ndeki takımadanın idarî merkezi olan Longyearbyen, dünyanın en kuzeyinde bulunan idarî merkezdir. En büyük adası olan Spitsbergen, “Kıyamet Ambarı (Doomsday Vault)” adıyla da bilinen “Küresel Tohum Deposu”na ev sahipliği yapmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Norveç, Almanya, İsviçre ve Kanada’nın devlet fonlarından yıllık yaklaşık 125 -150 bin USD mali destek aktarılan proje kapsamında 2008 yılında açılan depo; dünyadaki bütün bitki tohumlarını muhafaza etmeyi amaçlamaktadır.

Adaların %60’ı buzullardan oluşmaktadır. Aşırı soğuklar nedeniyle cesetler çürümediği için ömrünün sonunda olan kişiler anakara Norveç’e gönderilmekte ve cenazeler adalara defnedilmemektedir. Bu sebeple “Svalbard’da ölmek yasaktır” miti vardır. Benzer şekilde, güvenli doğum koşulları mevcut olmadığından doğumlar, anakarada yapılmaktadır.  

Svalbard’da kutup ayısı popülasyonu insan sayısından fazla olduğu için, yerleşim yerlerinin dışına çıkılırken silah bulundurma zorunluğu vardır.     

c- İnovasyon örnekleri:

  • Buzul haritalama ve izleme: Almanya menşeli bir sınır teknoloji olan FlyPix AI, “insansız hava aracı” (İHA), uydu ve “lazerle algılama ve mesafe ölçme (light detection and ranging –  LiDAR)” verilerinin yapay zekâ destekli analizini kullanarak buzul izleme ve çevresel değerlendirmeyi dönüştürmektedir. Kullanıcıların teknik uzmanlığa ihtiyaç duymadan karmaşık coğrafi analizler yapmalarına olanak tanımaktadır.
  • Nano-ince radyasyonlu soğutma malzemesi: Çin’de bulunan Nanjing Üniversitesinde, buzulların erimesini azaltmak için selüloz asetattan yapılmış nano incelikte, çevre dostu bir radyatif soğutma malzemesi geliştirilmiştir. Malzeme, güneş ışığının %92’sinden fazlasını yansıtırken, buzuldan gelen ısıyı uzaya yayarak doğrudan güneş ışığı altında buz sıcaklıklarını önemli ölçüde düşürmektedir. Deniz seviyesinden 5.000 m yükseklikteki Dagu Buzulu’nda yapılan pilot testler, erimede %80’e varan bir azalma göstermiştir. Gözenekli ve rulo halindeki elektrospun film, dış enerjiye ihtiyaç duymadan pasif soğutmayı desteklemekte ve biyolojik olarak parçalanabilmektedir. İnternet şirketi Tencent, sürdürülebilirlik girişimi kapsamında projeye sponsor olmuştur. Teknoloji, kontrollü deneyler ve ölçekli uygulamalarla saha test aşamasında olup, yüksek rakımlı ortamlarda pasif buzul koruma ve iklim değişikliğiyle mücadele için umut vadeden bir ufuk teknolojisidir.

Gonca Ilıcalı

Kasım 2026


Kaynaklar